Trò chuyện với nồi đồng

Anh Hiệp cầm trong tay một chiếc nồi đồng có những vét sét gỉ màu xanh và giải thích: “Đây là nồi nhỏ, khoảng thế kỷ 18. Nồi nhỏ thường rất dày. Nồi trung mỏng hơn, những chiếc nồi đại lại dày. Cái vết này là do nêm cháy để lại. Việt Nam đúc đồng theo kiểu làm khung bằng đất sét nung nên mỗi khung chỉ ra một sản phẩm. Ngày xưa chỉ nhà giàu mới mua được nồi đồng”… Cứ thế, anh rỉ rả trò chuyện về bộ sưu tập những chiếc nồi đồng của mình…

Nồi đồng. Ảnh minh hoạ. Ảnh: Đặng Hào

Trong cửa hàng rộng khoảng 500m² bày bán đồ nội thất trên đường Phạm Ngọc Thạch, quận 3, kiến trúc sư Nguyễn Bá Hiệp dành một phòng trang trọng trên lầu 2, cạnh phòng làm việc để đặt một phần những đồ vật sưu tập của mình. Trong đó, những chiếc nồi đồng là một mảng quan trọng. Những chiếc nồi đồng có hình dạng đặc trưng là loe phần dưới, miệng nhỏ, cái có hoa văn, cái không có hoa văn, đủ cỡ to nhỏ khác nhau được sắp đặt bên cạnh một số đồ đá và gốm trơn. Đó lá “vốn liếng” của anh sau hơn sáu năm theo thú chơi. Riêng về nồi đồng, anh hiện có gần 200 cái. Nguồn gốc xuất xứ chủ yếu từ miền Trung, đặc biệt là vùng Bình Định. Chỉ với những bạn bè quen biết anh mới dẫn lên coi bộ sưu tập của mình. Anh trò chuyện hàng giờ không chán về cách thức sưu tập, về những đặc điểm của những chiếc nồi đồng.

Ở nhà, có những khuya anh ngồi hàng giờ bên từng chiếc nồi sưu tập được để “trò chuyện” với chúng. Những lúc ấy, lịch sử như được kéo lại gần. Đó chính là cái thú của người chơi đồ cổ…

Năm 1997, anh về nước và thời gian đầu anh làm việc tại Hà Nội. Chính ở đây, niềm say mê đã bắt đầu khi anh gặp một người tâm đắc hướng dẫn chơi đồ cổ.

Thời còn học ở Canada, đã có lần anh làm một luận văn về cái bếp phương Tây. Cái bếp phương Tây như một cái lò nên hiệu suất rất cao. Bếp kiểu ông Táo ở Việt Nam kê “ba đầu rau” có hiệu suất thấp, chưa đến 30%. Nhưng nồi đồng lại là vật hấp thụ nhiệt rất cao. Anh tự đặt ra những câu hỏi và đi trả lời những câu hỏi đó. Có những câu hỏi có thể tìm được từ tài liệu, sách vở, nhưng cũng có những câu hỏi không bao giờ trả lời được.

Tại sao một cái nồi đồng trên đó có một tì vết đen cháy. Câu trả lời là cái khuôn đúc. Cái khác nhau của đồ đồng Việt Nam và đồ đồng ngoại quốc đầu tiên phải kể đến cái khuôn. Khuôn ngoại quốc thường làm bằng cát, còn khuôn Việt Nam làm bằng đất sét nung. Hoa văn đơn giản, được chạm đúc ngay trên khuôn. Mỗi khuôn gồm hai lớp, đồng nung chảy được đổ vào khe giữa hai lớp này, sau khi đã cứng thì đập khuôn để lấy nồi ra. Vì vậy mỗi chiếc nồi chỉ có một sản phẩm duy nhất, nói theo cách chơi hàng hiệu bây giờ thì nó là “đồ độc”. Cái hay của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam là dùng cái nêm bằng gỗ chặn giữa hai lớp khuôn. Khi đổ đồng vào, cái nêm bị cháy, có thể để lại một tì vết trên sản phẩm. Vì vậy khi tìm được cái nồi nào còn vết cháy của cái nêm, anh Hiệp mừng lắm, coi như vớ được của quý. Những chiếc nồi nhỏ thường dầy, gõ vào nghe tiếng kêu đục đục…

Còn hình dạng của nó? Anh tỉ mỉ đo, vẽ kích thước những cái nồi và nhận ra rằng người thợ xưa cũng đã đạt tới “chỉ số vàng” về tính bền vững: lấy đường kính miệng nồi chia cho đường kính phần loe rộng nhất, ta luôn được một con số gần như không đổi: 0,618. Đó cũng là chỉ số vững của nhiều vật trong tự nhiên: đường kính tàn cây chia cho độ cao của cây.

Việc đi tìm những câu trả lời cho bộ sưu tập của mình là cái thú của người chơi. Gần đây nhất, một người đầu mối từ miền Trung thường giao hàng cho anh gọi điện báo có một chiếc nồi đồng rất đặc biệt. Nghe mô tả qua, anh mua ngay chiếc nồi bổ sung cho bộ sưu tập của mình. Điểm đặc biệt của chiếc nồi này là nó có bốn quai so với chiếc nồi thường chỉ có hai quai. Nó có thể vừa khiêng vừa nấu cơm? Anh chợt nghĩ đếm giả thuyết có thể đó là một chiếc nồi nấu cơm của nghĩa quân Tây Sơn ngày xưa trên đường hành quân ra Bắc. Nếu đúng như vậy thì nó có thể dùng để nấu đủ cơm cho hàng chục người ăn. Anh chưa bắt tay vào tìm những tài liệu và lập luận chứng minh cho giả thuyết đó thì ngày hôm sau, người vừa bán chiếc nồi gọi điện tới sẵn sàng mua lại để giao cho người khác cũng có một chiếc tương tự. Dĩ nhiên là anh Hiệp không bán. Nó bắt đầu gợi trong anh những tò mò đòi hỏi khám phá…